مقدمه

صنعت نفت از موثرترین و بزرگترین صنایع در جهان و به ویژه ایران است. نفت، علاوه بر اینکه منبع عمده تأمین انرژی در دنیای امروز است، نقش مهمی‌نیز در تعیین میزان قدرت ملی و اعتبار بین‌المللی کشورهای مختلف ایفا می‌کند. بخش نفت در اقتصاد ایران سال‌های زیادی است که عمده درآمد ملی کشور را تامین می‌کند و در واقع این بخش در اقتصاد کشور نقش مسلط را ایفا میکند

واژه نفت:

ريشه واژه نفت در زبان فارسي به طور يقين مشخص نيست. به عقيده زبان شناسان نفت از كلمه اوستايي (نپتا) گرفته شده است كه كلدانيان و اعراب آن را از زبان مادي گرفته و (نفتا) خوانده اند. پتروليوم (petroleum) واژه اي لاتين هم ارز نفت است كه از دو كلمه پترا (petra) به معني سنگ و (oleum) به معني روغن گرفته شده است .پتروليوم در واقع در مواد هيدروكربني است كه به صورت طبيعي عمدتاً در سنگ هاي رسوبي واقع مي گردد.پتروليوم مي تواند به صورت فازهاي مختلف، از جمله فاز گازي، نظير گاز طبيعي (natural gas)، فاز مايع، نظير نفت خام (crude oil) و فاز ميـدان‎هاي گازي زاگرس را مي‎توان به دو واحد بزرگ « گروه دهــرَم » و « جوان‎تر از دهرَم » تقسيم كرد.

تاریخچه صنعت نفت

صنعت نفت در جهان تاريخي بسيار كهن دارد و قديمي ترين تمدني كه تا به حال شناخته شده در دره هاي نيل، دجله و فرات و در چين بوده است. اسناد تاريخي و كاوشهاي باستان شناسي نشان مي دهد كه مردم مزبور از كهنترين روزگاران نفت را مي شناختند. چهار هزار سال قبل از ميلاد مسيح مردم دجله و فرات قير را به عنوان ملاط ساختمانها به كار ميبردند.در ايران كاوشهاي باستان شناسي معلوم داشته كه ساكنين كشور ما از ۵ تا ۶ هزار سال پيش قير را به عنوان ملاط در ساختمان و يا براي نصب و بهم چسباندن جواهرات و اندود كردن كشتيها بكار ميبردند.

مدت زمان مديدي، مورد استعمال نفت فقط براي مصارف خانگي و يا به عنوان چرب‌كننده‌ها بود، اما از آغاز قرن شانزدهم ميلادي روز به روز موارد استعمال آن رو به افزايش نهاد تا اينكه در سال ۱۸۵۴ دو نفر داروساز وجود يك فراكسيون سبك قابل اشتعال را در روغن زميني تشخيص دادند و همچنين به كمك تقطير ، مواد ديگري بدست آوردند كه براي ايجاد روشنايي بكار مي‌ رفت. بر اساس اين كار آزمايشگاهي بود كه بعدا دستگاههاي عظيم تصفيه نفت طرح‌ريزي و مورد بهره برداري قرار گرفت. اولين چاه نفت در دنيا در شهر پنسيلوانيا بنام تيستوسوپل امريكا توسط شخصي به نام ادوين دريك در سال ۱۸۵۹ حفر شد. عميقترين چاه در دنيا چاهي در لويزيناي امريكاست كه ۶۵۰۰ متر عمق دارد. در سال ۱۹۰۸ نفت در خاورميانه براي اولين بار در ايران و در شهر مسجد سليمان كشف شد و بعد از آن در ديگر كشورهاي خاور ميانه نفت كشف شد. امروزه بزرگترين منابع نفتي جهان در خاورميانه، ايالات متحده امريكا، آفريقاي شمالي و روسيه است.

تاريخچه استخراج نفت در ايران:

صنعت نفت ايران نيز از سال ۱۹۰۸ پس از هفت سال تفحص مكتشفين و كشف نفت در مسجدسليمان واقع در دامنه جبال زاگرس، پا به عرصه وجود گذاشت.

صنعت نفت به عنوان پيشران اقتصاد كشور داراي جايگاه ويژه اي است كه داشتن نقش اساسي درتحقق اهداف كلان اقتصاد ملي در افق چشم انداز ۲۰ ساله، موتور محركه اقتصاد ملي، پيشبرد ديپلماسي اقتصادي جمهوري اسلامي ايران و تضمين امنيت ملي كشور از طريق توسعه همكاري ها و تعاملات منطقه اي و بين المللي از ان جمله است. ضمن آنكه سهم ۲۸ درصدي در توليد ناخالص داخلي كشور، سهم ۸۴ در‌صدي از در‌آمد ارزي كشور، سهم بيش از ۹۵ در‌صدي در تامين انرژي اوليه مورد نيازكشور غيرقابل انكار است.صنعت نفت يكي از اصلي ترين مزيت هاي اقتصاد ايران به شمار مي رود به طوريكه بخش عمده اي از بودجه كل كشور از بخش نفت تامين مي شود. بنابراين مناسب است كه با تكيه بر آن ضمن حفظ استقلال بودجه كشور از درآمد هاي نفتي، زمينه توسعه اقتصادي پايدار را فراهم نمود.ايران با داشتن بيش از ۱۵۱ ميليارد بشكه ذخيره قابل استحصال هيدروكربور مايع و همچنين ۳۳٫۱ تريليون مترمكعب ذخيره قابل استحصال گاز طبيعي، يكي از عمده¬ترين كشورهاي تامين كننده انرژي جهان است و با توجه به عمر باقيمانده از ذخاير نفت و گاز كشور اين جايگاه حفظ خواهد شد. در اين ميان مي توان به سه مشخصه مهم اشاره كرد:

موقعيت ممتاز و استثنايي ايران به لحاظ تأمين امنيت انرژي جهان

قرار گرفتن كشور در مركز بيضي انرژي (اين بيضي شامل ۷۰ درصد منابع نفت و ۴۰ درصد ذخاير گاز

جهان مي باشد)

قرار گرفتن كشور ايران در محلّ تلاقي سه قارة آسيا، آفريقا و اروپا

 

ملی شدن صنعت نفت

در سالهای ۱۳۲۶ و ۱۳۲۷ مذاکراتی بین نویل گس، از مقامات شرکت نفت ایران و انگلیس، و عباسقلی گلشائیان، وزیر دارائی دولت ساعد انجام شد و حاصل آن قراردادی بود که به قرارداد الحاقی گس-گلشائیان معروف شد. طبق این قرارداد، حق امتیاز ایران از نفت جنوب افزایش می‌یافت ولی در عین حال قرارداد اصلی یعنی قرارداد ۱۹۳۳ تغییری نمی‌کرد بلکه برپایه قانونی استواری قرار می‌گرفت

دکتر مصدق اگرچه در دوره پانزدهم در مجلس حضور نداشت ولی به‌کمک نمایندگانی از جبهه ملی مثل حسین مکی، مظفر بقائی و ابوالحسن حائری‌زاده توانست از تصویب آن جلوگیری کند و عمر مجلس پانزدهم به‌پایان رسیدشاه در این دوره به مقامات بریتانیا اطمینان می‌داد که اگر با اصلاحات او و افزایش اختیاراتش موافقت کنند قرارداد الحاقی نیز به تصویب خواهد رسید. او بر اعمال نفوذ دربار و ارتش برای جلوگیری از انتخاب نمایندگان مخالف قرارداد در مجلس شانزدهم حساب می‌کرد.

با شروع انتخابات و روشن شدن اعمال نفوذهای وسیع در جریان آن، دکتر مصدق با عده‌ای از هم‌فکرانش در اعتراض به وضع انتخابات در دربار متحصن شدند. شاه با اکراه آنان را در کاخ پذیرفت ولی اعتراض آنان به انتخابات را قبول نکرد. دکتر مصدق و همراهانش در این تحصن جبهه ملی ایران را پایه گذاشتند که در سال‌های بعد نقش مؤثری در صحنه سیاسی ایران داشت. دکتر مصدق و چند تن دیگر از جبهه ملی در انتخابات مجلس شانزدهم (پس از ابطال صندوق‌های تهران و رأی‌گیری مجدد) به مجلس راه یافتند

در همین دوره عبدالحسین هژیر که پس از نخست‌وزیری مدتی عملاً و بعد رسماً وزیر دربار بود به دست فدائیان اسلام کشته شد و این ضربه‌ای به دربار و شاه بود. مجلس شانزدهم پس از انعقاد به ساعد (که شاه دوباره بدون رای تمایل مجلس او را منصوب کرده بود) رای اعتماد نداد و دوران نخست‌وزیری او به‌پایان رسید، بدون این‌که بتواند قرارداد الحاقی را که دربار و دولت بریتانیا به تصویب آن نظر داشتند به تصویب برساند.

پس از ساعد، علی منصور با حمایت روشن سفارت و شخص سفیر بریتانیا یعنی لوروژتل، نخست‌وزیر شد. بریتانیایی‌ها او را قادر به قبولاندن قرارداد الحاقی به مجلس می‌دانستند. منصور نیز بدون رای تمایل به نخست‌وزیری رسید و شاه به این ترتیب می‌خواست بر اختیارات خود تأکید کند.

در ۴ خرداد ۱۳۲۹ دکتر مصدق در نطقی مجلس مؤسسان را غیرقانونی خواند و به شاه نصیحت کرد که از اقدامات خلاف قانون اساسی مشروطه دوری کند. وی همچنین از دخالت‌های دربار و اشرف پهلوی و رئیس ستاد ارتش در امور سیاسی کشور انتقاد کرد. او همچنین طرحی را برای تصویب پیشنهاد کرد که تصمیمات مجلس مؤسسان بی‌اعتبار شوند ولی این طرح تصویب نشد. احمد قوام نیز با انتشار نامه سرگشاده‌ای به‌شدت از شاه و تمایل او به کسب اختیارات بیشتر انتقاد کرد. حکیمی که اینک وزیر دربار بود نامه تندی در پاسخ به قوام فرستاد. در واقع دخالت‌های شاه و دربار در امور سیاسی ایران و نیز فساد دربار (اعم از مالی و غیره) در جامعه آنان را منفور ساخته بود و برخی سیاست‌مداران از این موضوع برای کسب وجهه استفاده می‌کردند. شاه به‌ویژه در این دوره از جبهه ملی بیمناک بود و براساس اسناد وزارت خارجه انگلستان بارها به شپرد سفیر جدید بریتانیا از جبهه بدگویی می‌کرد. در یک مورد گفته بود که او جبهه ملی را از حزب توده خطرناک‌تر می‌داند.

منصور برای جلب نمایندگان به خواسته‌های جبهه ملی با نظر مساعد برخورد می‌کرد. همچنین او آیت‌الله کاشانی را که پس از ترور شاه به لبنان تبعید شده بود به ایران دعوت کرد. بالاخره منصور قرارداد الحاقی را به مجلس تقدیم کرد ولی نظری در موافقت با آن ابراز نکرد و خواست که مجلس قرارداد را بررسی کند. بریتانیا که تردید منصور در دفاع از قرارداد را دید با نظر مثبت به نخست‌وزیری سرلشکر رزم‌آرا تمایل نشان داد. منصور در ۵ تیر ۱۳۲۹، به شرط اعزام به رم در سمت سفیر ایران در ایتالیا، استعفا کرد.

در سال ۱۳۲۹ شاه با همسر دوم خود ثریا اسفندیاری ازدواج کردرزم‌آرا که در ارتش به‌خاطر سخت‌کوشی و مدیریت خود صاحب نامی بود وارد سیاست شده بود و با ایجاد پیوند با محافل سیاسی به ویژه اشرف پهلوی امیدوار به نخست‌وزیری بود. شاه و بریتانیا نیز می‌خواستند که فرد مؤثری که از اقدامات مختلف نترسد نخست‌وزیر شود و کار قرارداد الحاقی را تمام کند.

بار دیگر شاه بدون رای تمایل مجلس نخست‌وزیر جدید، یعنی رزم‌آرا را منصوب کرد. دکتر مصدق و جبهه ملی به‌شدت با او مخالفت کردند ولی او توانست رای اعتماد از مجلس را به دست آورد. رزم‌آرا زیر فشار بریتانیا از مجلس خواستار تصویب قرارداد الحاقی شد ولی مخالفت مصدق و جبهه ملی به جای این کار منجر به مطرح شدن پیشنهاد ملی شدن نفت در سراسر ایران شد. موضوع منحل کردن مجلس به دست شاه برای بازکردن دست رزم‌آرا نیز در میان طرفداران بریتانیا مطرح بود ولی شاه که دیگر از قدرت گرفتن رزم‌آرا و احتمال سرنگونی خود به دست او بیم‌ناک شده بود به مخالفان او پیوست. رزم‌آرا که از تصویب قرارداد الحاقی مأیوس شده بود بدون این‌که اعلام کند می‌خواست با پشتیبانی ظاهری از اندیشه ملی شدن نفت قرارداد جدیدی را پیشنهاد کند که عملاً حق امتیاز ایران را به ۵۰ درصد می‌رساند؛ ولی مقامات شرکت نفت ایران و انگلیس به شدت با این فکر مخالفت کردند. رزم‌آرا در ۱۳ اسفند ۱۳۲۹ ظاهراً به دست یکی از اعضای فدائیان اسلام کشته شد، اگر چه هنوز روشن نیست که چه کسانی واقعاً در کشتن او دست داشتند.

پس از کشته شدن رزم‌آرا، شاه باز هم بدون کسب رأی تمایل مجلس، حسین علا را به نخست‌وزیری برگزید. علا پس از چند روز ناگهان استعفا کرد و شاه آماده بود تا سید ضیاءالدین طباطبائی را به نخست‌وزیری برگمارد. گفته می‌شد که شاه با انحلال مجلس و سید ضیاء با دستگیری مخالفان جلوی روند ملی شدن نفت را خواهند گرفت. در جلسه‌ای در مجلس شورای‌ملی، جمال امامی به مصدق پیشنهاد نخست‌وزیری کرد، با این فکر که او قبول نخواهد کرد و سپس سید ضیاء نخست‌وزیر خواهد شد. در واقع سید ضیاء هم‌زمان با این جلسه نزد شاه بود و منتظر بود تا با رأی تمایل مجلس نخست‌وزیر شود؛ ولی دکتر مصدق نخست‌وزیری را قبول کرد و نقشه‌های شاه و انگلیسی‌ها و سید ضیاء و دیگران عملی نشد.

قدرت شاه در دوره نخست‌وزیری مصدق روزبه‌روز کمتر می‌شد و تمام کوشش‌های او و دربار با اقدامات متقابل مصدق خنثی می‌شد. به خاطر محبوبیت مصدق و امر ملی شدن نفت، شاه نیز در ظاهر از او پشتیبانی می‌کرد ولی عملاً در برکناری او می‌کوشید. در رویداد ۳۰ تیر ۱۳۳۱ ارتش به طرفداران مصدق و کمونیستها تیراندازی کرد و عده‌ای کشته شدند.

پس از به نخست وزیری رسیدن مصدق در اردیبهشت ۱۳۳۰ و اصلاح جزئی در گزارش ۹ ماده‌ای کمیسیون نفت، اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت در سرلوحه برنامه دولت قرار گرفت

سياستهاي وزارت نفت در جهت تحقق اهداف سند چشم انداز

بررسي شاخص هاي حوزه نفت نشان دهنده آن است كه حركت رو به رشد اين صنعت در ابعاد مختلف محقق شده است و مي تواند نويد بخش شرايط مطلوب درسالهاي آتي باشد.اكتشاف نفت و گاز در حقيقت پايه و پشتوانه فعاليت هاي بعدي در زنجيره ارزش نفت و گاز است. بررسي اكتشافات عمده نفت و گاز در ۳۰ سال اخير نشان دهنده آن است كه در دهه دوم انقلاب اسلامي و پس از اتمام جنگ تحميلي، آهنگ فعاليتهاي اكتشافي در كشور به تدريج سرعت گرفت و امكانات بيشتري به آن تخصيص داده شد. كشف ميدان گازي پارس جنوبي كه يكي از بزرگ ترين منابع گازي جهان به شمار مي رود، كشف ميدان هاي عظيم نفتي آزادگان و يادآوران و ميدان گازي تابناك، از مهم ترين دستاوردهاي فعاليتهاي اكتشافي در سالهاي پس از انقلاب اسلامي مي باشند.

در همين حال با توجه به ضرورت تسريع در اجراي عمليات اكتشافي نفت، در سالهاي اخير براي استفاده از همكاريهاي فني شركتهاي خارجي در عمليات اكتشاف نواحي مشخص، اقدامات گسترده‌اي به عمل آمد.
بخشي از نتايج حاصل از اين فعاليت ها در مقايسه ذخاير نفت و گاز در سالهاي قبل و بعد از انقلاب اسلامي ظهور پيدا مي كند.با وجود برداشت ۳۰ ساله از ذخاير هيدروكربور مايع كشور در سالهاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، ميزان اين ذخاير در نتيجه انجام فعاليتهاي اكتشافي افت بسيار كمي داشته است، كه اين امر نشان‌دهنده برداشت صيانتي از ميادين نفتي است به گونه¬اي كه با در اختيار داشتن ۱۳۷ ميليارد بشكه ذخيره قابل استحصال هيدروكربور مايع (نفت خام، مايعات و ميعانات گازي) در ابتداي سال ۱۳۸۷ و ۶۱/۲۹ تريليون مترمكعب ذخيره قابل استحصال گاز طبيعي در ابتداي سال ۱۳۸۷ جايگاه ويژه¬اي براي ايران در جهان بخصوص در حوزه انرژي ترسيم مي¬كند. اين در حالي است كه طي سه دهه اخير ۴/۳۶ ميليارد بشكه نفت خام و ۲۱۹۴ ميليارد مترمكعب گاز طبيعي استخراج شده است. اين جايگاه به سهولت و بدون تلاش وافر حاصل نشده است.

همزمان با گسترش فعاليتهاي اكتشافي و افزايش ذخاير نفت و گاز كشور در سالهاي پس از انقلاب اسلامي، تلاش چشمگير در توسعه ميادين نفت و گاز همراه با توجه ويژه به توسعه ميادين مشترك با كشورهاي همسايه، از طريق عقد قراردادهاي بيع متقابل و فاينانس و همچنين از محل منابع داخلي به عمل آمد. با انجام پروژه هاي نگهداشت توان توليد، اجراي طرحهاي توسعه ميادين نفتي، احداث و اصلاح كارخانجات نمكزدايي و نيز انجام طرح هاي توليد صيانتي از مخازن شامل برنامه هاي تزريق گاز و آب به ميادين نفتي، علاوه بر جبران افت طبيعي توليد مخازن، تلاش فراوان در زمينه توليد نفت خام انجام گرفت.
در كنار تلاش و مساعي مجدانه جهت افزايش توان توليد حامل¬هاي انرژي, مديريت مصرف نيز از اهميت ويژه¬اي برخوردار است. اين اهميت با توجه به حوزه پالايش و پخش فرآورده¬هاي نفتي نمود ويژه¬اي پيدا مي¬كند. اگرچه توسعه توان پالايشگاهي كشور در توليد فرآورده هاي نفتي يكي از اولويت هاي مهم صنعت نفت تلقي مي شود اما بررسي تحولات سالهاي اخير نشان دهنده آن است كه عدم توجه به مديريت مصرف مي تواند به اتلاف منابع انرژي منجر شود.

يكي از اقدمات مهم در اين حوزه بهينه سازي مصرف انرژي از طريق ايجاد سامانه كارت هوشمند سوخت است.
ايجاد سامانه كارت هوشمند سوخت در اجراي طرح عظيم سهميه بندي بنزين، بزرگترين پروژه فناوري اطلاعات (IT) كشور محسوب مي گردد. اجراي اين طرح در سال ۱۳۸۶، باعث جلوگيري از مصرف بي رويه بنزين و ايجاد الگوي بهينه مصرف فرآورده هاي نفتي بوده و اقدامي مهم در راستاي مديريت مصرف سوخت به شمار مي رود كه از جمله نتايج آن صرفه جويي بيش از ۵٫۸ ميليارد دلار در ۲۲ ماهه نخست سهميه بندي بود. سياست مديريت مصرف, در قالب تغيير حامل¬هاي انرژي نيز نمود پيدا كرده است. سياست انرژي كشور براساس بهره گيري هر چه بيشتر از منابع گاز طبيعي و افزايش سهم گاز در سبد مصرفي حامل هاي انرژي از طريق توسعه ظرفيت توليد و توسعه شبكه هاي انتقال و گازرساني و نيز ارتقاي جايگاه ايران در صادرات گاز به بازارهاي بين المللي شكل گرفته است.در سالهاي قبل از انقلاب اسلامي استفاده از گاز طبيعي در بخش خانگي و تجاري و حتي صنايع بسيار محدود بوده و مجموع مشتركين اين شركت به بيش از ۵۰ هزار مورد نمي‌رسيد. مصرف كنندگان داخلي گاز طبيعي تا قبل از پيروزي انقلاب اسلامي، يك واحد پتروشيمي و معدودي شهر و يك روستا بوده است. مجموع شبكه گاز شهري احداث شده تا پايان سال ۱۳۵۷ برابر با ۲۰۵۰ كيلومتر بود. در حالي كه مجموع شبكه‌هاي توزيع گاز كشور در پايان سال ۱۳۸۷ به ۱۶۰۰۷۹ كيلومتر رسيده است. تا سال ۱۳۵۷ در مجموع ۵ شهر و يك روستا تحت پوشش شبكه گازرساني قرار داشتند كه در پايان سال ۸۷ به ترتيب بالغ بر ۷۴۴ شهر و ۷۳۶۴ روستا گرديده است.در اين ميان دوران دفاع مقدس و اقدامات انجام شده براي بازسازي ويراني¬هاي آن, گوشه¬اي از كارنامه درخشان صنعت نفت است. با توجه به ويژگي تاسيسات نفتي از نظر كسب درآمدهاي ارزي و تامين سوخت و انرژي مصرفي بخش هاي مختلف اقتصادي، همزمان با شروع جنگ تحميلي اين تاسيسات همواره هدف تهاجم و بمباران هاي دشمن قرار گرفت و خسارات زيادي به آنها وارد آمد يكي از مقاطع حساس و حياتي در صنعت نفت، حماسه دوران دفاع مقدس بود كه از يك سو وظيفه خطير تداوم توليد و تامين نياز مردم و اقتصاد را به محصولات اين صنعت برعهده داشت و از سوي ديگر به بازسازي و مقابله با ويراني هاي حاصل از حملات دشمن مي پرداخت. در سالهاي پس از دفاع مقدس اين فرصت حاصل شد كه به صورت بنيادي بسياري از اين تخريب ها بازسازي و مرمت شود. به منظور پاسخگوئي به نيازهاي فوري ناشي از خسارات وارده، ستاد بازسازي وزارت نفت و به تبع آن ستادهاي بازسازي در شركت هاي تابعه ايجاد گرديد.اين فداكاريها باعث شد اكنون با گذشت سه دهه از عمر انقلاب شكوهمند اسلامي, صنعت نفت جمهوري اسلامي ايران يكي از صنايع پيشرو, كارآمد و داراي دانش فني روز باشد.

درآمد ایران از نفت

اگر درآمدهای نفتی ایران بر حسب طلا محاسبه شود، سال ۱۳۸۷ پردرآمدترین سال فروش نفت ایران نام می‌گیرد و سال ۱۳۶۴ کم‌درآمدترین. در بین دولت‌های مستقر شده در  ایران، پردرآمدترین دولت‌ها، دولت‌های نهم و دهم می‌باشند و کم‌درآمدترین آن‌ها دولت‌های سوم و چهارم ایران. میزان درآمدهای حاصل از نفت در سال ۲۰۱۶ افزایش یافت و این میزان به دو برابر نسبت به سال قبل از آن رسید

آینده صنعت نفت ایران

یکی از دلایل کاهش صادرات نفت ایران در تحریم‌های پیش از برجام، محدودیت نفتکش‌ها برای حمل و نقل نفت ایران بود. به این شکل که برخی از نفتکش‌ها به دلیل مبادلاتی که با کشورهای غربی داشتند حاضر به حمل نفت ایران نمی‌شدند. این در حالی است که برخی فعالان بخش حمل و نقل دریایی درحال حاضر اعلام می‌کنند که به دنبال تحریم‌های غرب انتظار ندارند که تغییر یا مشکلی برای جابه‌جایی نفت ایران ایجاد شود، چراکه ایران در حال حاضر بزرگ‌ترین ناوگان حمل و نقل دریایی دنیا را در اختیار دارد. NITC(شرکت ملی نفت‌کش ایران) دارای ۶۵ تانکر برای جابه‌جایی نفت است و ۵/ ۱۵ میلیون DWT(وزن کلی کشتی) ظرفیت جابه‌جا کردن گاز دارد. این ناوگان گرچه قدیمی است، اما بزرگ‌ترین ناوگان دریایی دنیا محسوب می‌شود و شرکت ملی نفتکش اخیرا برنامه‌های خود را برای نوسازی این ناوگان اعلام کرده است. اما یکی دیگر از مشکلات جابه‌جایی نفت ایران در دوران تحریم‌ها، عدم پوشش بیمه‌ای بود. در واقع از آنجا که غالب شرکت‌های پوشش بیمه اروپایی هستند، به دلیل تحریم‎های اتحادیه اروپا نفتکش‌های حاوی نفت ایران را بیمه نمی‌کردند. به همین دلیل نفتکش‌های غیر اروپایی نیز از حمل نفت ایران امتناع می‌کردند یا کشورهای خریدار نفت به دلیل ریسک‌های موجود حاضر به خرید از ایران نمی‌شدند. حال نیز یک تاجر نفت چینی در گفت‌وگو با پلاتس گفته است: «تحریم‌های آمریکا می‌تواند بر بیمه نفت‌کش‌های حامل نفت ایران تاثیر بگذارد و نفتکش‌ها حاضر به جابه جا کردن نفت ایران نشوند. از این رو احتمال دارد ما شاهد کاهش سفارش خرید نفت ایران باشیم.» در واقع در صورتی که تحریم‌های آمریکا با حمایت اتحادیه اروپا مواجه شود، احتمالا شرکت‌های بیمه‌ای اروپایی حاضر به بیمه نفتکش‌های حامل نفت ایران نخواهند شد. کلوپ‌های P&I نفتکش‌ها را برای موضوعات مختلفی از جمله آسیب محموله در اثر برخوردهای دریایی یا جنگ و آلودگی‌های زیست‌محیطی در اثر نشت نفت، پوشش بیمه‌ای می‌کنند. مالک یک کشتی VLCC در این خصوص گفته است: « اگر تحریم‌ها مجددا اعمال شود، ما با مشکلاتی مشابه آنچه در گذشته بود مواجه خواهیم شد، چراکه نمی‌توانیم از بیمه‌های P&I که متعلق به کشورهای تحریم‌کننده هستند، برخوردار شویم.»

گلدمن ساکس نیز عدم پوشش بیمه نفتکش‌ها را عاملی برای کاهش صادرات نفت ایران در صورت بازگشت تحریم‌های غرب می‌داند.

به گفته کارشناسان این موسسه یکی از عوامل کاهش صادرات نفت ایران در سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ به دلیل عدم توانایی ایران برای پوشش بیمه‎‌ای نفتکش‌ها رخ داد. آنها بر این باورند که تحریم‌های آمریکا چند صد هزار بشکه صادرات ایران را به خطر می‌اندازد. هرچند که این به پشتیبانی سایر کشورها از آمریکا، نیاز دارد.با این حال یک مالک کشتی گفته است، تنها درصورتی که سازمان ملل اقدام به بازگرداندن تحریم‌ها علیه ایران کند، شاهد تغییر و تحولاتی در صادرات نفت ایران خواهیم بود. در غیر این صورت هیچ اتفاقی نخواهد افتاد چراکه نفت ایران به هیچ عنوان به آمریکا مرتبط نیست، حتی پول نفت نیز به دلار دریافت نمی‌شود. مهم‌ترین عامل کاهش بیش از یک میلیون بشکه‌ای صادرات نفت ایران در تحریم‌های قبلی، تهدید خریداران نفت ایران بود. از این‌رو پالایشگاه‌های اروپایی به سرعت واردات نفت از ایران را متوقف کرده و کشورهای آسیایی نیز مجبور به محدود کردن خرید نفت خود شدند. حال نیز این نگرانی وجود دارد که آمریکا شرکت‌های خریدار نفت ایران را تهدید کند که از بازار سرمایه این کشور محروم خواهند شد و این می‌تواند صادرات نفت ایران را محدود کند.با این حال هلیما کرافت، تحلیلگر بازار نفت گفته است در صورتی که آمریکا مجددا تحریم‌های نفتی ایران را اعمال کند، بعید است که چین حاضر شود واردات نفت خود از ایران را کاهش دهد و احتمال همکاری کره‌جنوبی و ژاپن نیز با آمریکا اندک است. به گفته وی، حتی بعید است اروپایی‌ها نیز واردات نفت خود از ایران را متوقف کنند. با این حال ایران به دلیل هزینه پایین تولید نفت می‌تواند از مزیت‌های قیمتی برای جذب مشتریان خود استفاده کند. از این رو نفت به‌عنوان مزیت اقتصادی ایران، می‌تواند به‌عنوان ابزاری در دیپلماسی کشور استفاده شده و موجب استحکام روابط ایران با دیگر کشورها و کاهش ریسک‌های سیاسی شود.

منابع

Kh110.ir

Yjc.ir

Sid.ir

www.eghtesadonline.com

دانشنامه ویکی پدیا

پاسخی بگذارید